ekologiczneforum / Lasy w Łódzkiem
~~~Drzewa - płuca miast~~~PRAWO CHRONI DRZEWA !!!~~~Dendro-ciekawostki...~~~Chrońmy drzewa Łodzi~~~Park T. Rejtana w Łodzi~~~Las Brus ginie ocalmy go!~~~Trasa Konstytucyjna NIE!~~~Zielona Łódź~~~Co nowego do ochrony?...~~~~~~Zielone szkoły leśne~~~Lasy w Łódzkiem~~~

Łódzkie Obywatelskie Forum Ekologiczne
Darmowy hosting 

Lasy w Łódzkiem

Leszek Sławomir Pręcikowski

DAWNE LASY I LEŚNICTWO NA ZIEMI ŁÓDZKIEJ

Obszar współczesnej Polski Centralnej, a więc i Region Łódzki – w XIX wieku pozostawał w granicach 4 ówczesnych województw, tj.: kaliskiego, mazowieckiego, płockiego i sandomierskiego. Nas interesują dwa województwa: kaliskie i mazowieckie – obejmujące cały obszar dzisiejszej aglomeracji łódzkiej.

Województwo kaliskie - powstałe w 1815 roku, obejmowało obszar ok. 16,4 tys. km2, z liczbą ludności wynoszącą ok. 572 154 osób. Teren województwa w ok. 28,8 % porośnięty był lasami, co odpowiadało w przybliżeniu przeciętnej lesistości dla całego Królestwa Polskiego (28,3 %) i stawiało ówczesne województwo kaliskie na 5. miejscu w kraju pod względem lesistości (po województwach: sandomierskim, płockim, augustowskim i mazowieckim). Ogólna powierzchnia leśna wynosiła ok. 470 588 ha.

Północna część województwa kaliskiego zaliczana było przez ówczesnych autorów do tzw. „umiarkowanej strefy klimatycznej”, zaś pozostała część owego województwa do „łagodnej strefy klimatycznej”.

Na obszarze tym ok. 1827 roku dominowały lite, bądź mieszane z udziałem innych gatunków drzewostany sosnowe (gatunek panujący: sosna pospolita) - zajmujące ok. 93 % powierzchni leśnej. Ponadto znaczący był udział świerka (ok. 3,5 % powierzchni leśnej). W tej części województwa, którą zaliczano do „łagodnej strefy klimatycznej” istotny był również udział drzewostanów liściastych, gdzie miejscowo na dość znacznej przestrzeni spotykało się lite dąbrowy, a także buczyny. Na terenach podmokłych istotny udział miały zbiorowiska olsowe, z olszą czarną - jako ich głównym. W ówczesnych lasach dosyć często można było spotkać jodłę - a granica jej zasięgu przebiegała znacznie dalej na północ aniżeli ma to miejsce obecnie. Ponadto występowały tu: brzozy, grab, jawor, lipy, rodzime gatunki topoli, wierzby, grusze  oraz jarząb pospolity.

Różnorodność gatunkowa na tym obszarze w miarę upływu lat ulegała stałemu zakłóceniu na korzyść drzewostanów iglastych (głównie sosnowych i świerkowych), w połączeniu ze stałym ubytkiem powierzchni zalesionej oraz wzrostem niezagospodarowanych zrębów. W 1911 roku powierzchnia leśna w Kaliskiem zmalała do ok. 379 126 ha, a więc ubyło prawie 100 000 ha lasu w porównaniu z danymi z 1827 roku.

Z początkiem XIX w. na omawianym obszarze lasy rządowe funkcjonowały w ramach 12 leśnictw (posiadających uprawnienia samodzielnych urzędów leśnych), a były to: Gidle, Grabica, Klonowo [Klonowa], Lubiń [Lubień], Pabianice, Pajęczno, Parżno, Piotrków, Sokolniki, Szadek, Uniejów, Wieluń. Granice tych leśnictw ściśle pokrywały się z granicami administracyjnego podziału kraju (z granicami województw) i podlegały one nadzorowi odpowiednich wydziałów leśnych w komisjach wojewódzkich.

LeśnictwoPabianice rozpościerało się na pograniczu współczesnych nadleśnictw państwowych: Poddębice, Grotniki i Kolumna. Jego północną granicę wytyczała linia graniczna rozdzielająca - istniejące wówczas - województwa kaliskie i mazowieckie. Leśnictwo to wg stanu z 1820 roku podzielone było na 4 straże: Dłutów, Prawda, Róża i Ruda [Pabianicka - obecnie w granicach administracyjnych miasta Łodzi].

Na przestrzeni dwudziestolecia 1820-1840 w wyniku żywiołowych procesów urbanizacyjnych, związanych z lokalizacją w tym regionie centrum przemysłu włókienniczego, doszło w okolicach Pabianic do drastycznych wylesień. Proces niszczenia lasów - tu opisany - w zasadzie nie dotyczył już terenów położonych na zachód i daleko na północny-zachód od miasta (okolice Piątkowiska, Chodrowic, Górki, Widzewic i dalej aż po Lutomiersk), jak też obszaru w kierunku południowym (okolice Bychlewa) - jako że tereny te były wylesione w czasach znacznie dawniejszych i wówczas zagospodarowane rolniczo. Na tym obszarze powierzchnia lasów w ciągu lat kolejnych, aż po czasy współczesne nie uległa już znaczącym zmianom. Proces niszczenia lasów skierował się natomiast na obszary położone na północ i północny-wschód od Pabianic, a to ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo powstającej wówczas przemysłowej Łodzi, którą lasy pabianickie zaopatrywały w drewno budulcowe i opał, jak też w związku z dalszą rozbudową Pabianic. A więc ofiarą pił i siekier padły w pierwszej kolejności lasy wchodzące w skład Straży Ruda. Były to lasy położone pomiędzy Pabianicami, Wolą Zaradzyńską, Gadką, Rudą i Widzewicami; dalej lasy rosnące wówczas na obszarze pomiędzy Rudą i Gadką, Wólką, Rokiciem, Retkinią, Chocianowicami i Łaskowicami; wreszcie na północ i północny-zachód od Woli Zaradzyńskiej - w kierunku Chojen, Wiskitna i Woli Rakowej. W wyniku tych procesów Straż Ruda wkrótce przestała istnieć.

Województwo mazowieckie: Po upadku Napoleona I oraz oddaniu większości ziem b. Księstwa Warszawskiego pod „opiekę” Rosji całość b. departamentu warszawskiego, jako województwo, weszła w skład Królestwa Polskiego (Kongresowego). Obszar województwa wynosił ok. 19 062 km2. Na terytorium tym w 1827 r. zamieszkiwało ok. 747 650 osób. Około 1827 roku lasy zajmowały tu w przybliżeniu nieco ponad 607 246 ha, co stawiało Mazowieckie na 1. miejscu pośród ówczesnych województw Królestwa Polskiego pod względem posiadanego zasobu leśnego, a lesistość województwa wynosiła ok. 31,8 %. Własność rządowa stanowiła tu 17,33 % ogółu obszaru lasów województwa

Przez XIX-wiecznych przyrodników województwo mazowieckie w jego wschodniej części zaliczane było do tzw. „zimnej strefy klimatycznej”, zaś zachodnią część województwa - tą właśnie, która obecnie znajduje się w administracyjnych granicach RDLP w Łodzi - zaliczano do „umiarkowanej strefy klimatycznej”.

Gatunkiem panującym była tu sosna, przy czym znaczący był udział drzewostanów liściastych i mieszanych (z sosną). Spośród gatunków iglastych samodzielne drzewostany (obok sosny) w śladowej w zasadzie ilości tworzył świerk. Gatunki liściaste generalnie rosły w przemieszaniu z sosną. W większej ilości występowały: dęby, brzozy, olsza czarna , grab, klony - w tym klon jawor, lipy, topole, wierzby, grusza, jarząb pospolity. Pojedynczo występowały: modrzewie, jodła, buk, klon zwyczajny, jesion, wiązy. Gatunki liściaste jedynie wyjątkowo tworzyły samodzielne drzewostany (dotyczyło to głównie olszy, zwłaszcza na terenach podmokłych).

Województwo mazowieckie obfitowało wówczas w liczne tereny podmokłe i bagna, z których największym było Bagno Bieliny o powierzchni ok. 4 786 ha. Ta wysoka wilgotność siedliska niewątpliwie wzbogacała w owym czasie różnorodność przyrodniczą tamtejszych lasów.

 Porównując skład gatunkowy drzewostanów tego regionu z uprzednio scharakteryzowanym województwem kaliskim, widoczna jest tu znacznie uboższa szata roślinna - co wynikało z położenia geograficznego tych ziem. Bezwzględnym dominatem pozostawała tu sosna, zajmująca 87,6 % ogólnej powierzchni leśnej (1827 rok). Stosunki te utrwaliły się w latach następnych, tak że w 1911 roku drzewostany sosnowe zajmowały aż 89 % ogólnej powierzchni lasów; na pozostałe 11 % powierzchni leśnej - 2 % zajmowały dąbrowy (z udziałem innych gatunków drzew), 4 % olsy, kolejne 4 % drzewostany mieszane iglasto-liściaste, 1 % liściaste mieszane i aż 2 % niezalesione zręby.

Jednocześnie należy odnotować fakt, że na tym obszarze po upadku Powstania Listopadowego doszło do katastrofalnych wylesień. Ubyło tu ponad 395 000 ha lasu (tj. ponad 60 % zasobów leśnych z roku 1827), w skali kraju przyniosło to spadek tego regionu na 7. przedostatnie miejsce. Lesistość na omawianym obszarze spadła do zaledwie 12,1 %

Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy były czynione „lekką ręką” prywatyzacje lasów rządowych - jeszcze w okresie przedpowstaniowym z inicjatywy Druckiego-Lubeckiego, jak też rabunkowa gospodarka leśna, prowadzona po 1863 roku przez podporządkowaną caratowi administrację leśną w Królestwie. Głównym jednak determinantem zniszczeń lasów na Mazowszu był rozwój centrum przemysłu włókienniczego w dzisiejszym regionie łódzkim (zlokalizowanego tu z inicjatywy Rajmunda Rembielińskiego). Wówczas to, jak grzyby po deszczu wyrastały tu miasta i osady fabryczne, pochłaniające monstrualne ilości drewna, które było niezbędne przy budowie domostw i fabryk, jak też dla celów energetycznych (węgiel drzewny i drewno opałowe). O skali tego zjawiska może świadczyć rozwój Łodzi - małego miasteczka, gdzie podstawą utrzymania ludności było rzemiosło i uprawa roli na niwach podmiejskich, która nagle przerodziła się w wielkoprzemysłowego molocha, największego producenta tkanin w imperium carów. Jej ludność wzrosła  z ok. 4 tys. w roku 1830 do ok. 13 tys. w roku 1840, zaś w 1860 r. było tu już ok. 33 tys. ludzi, a w roku 1900 - ponad 320 tys. W ten sposób w ciągu niecałych 3. ćwierci XIX stulecia Łódź znalazła się w 1. dziesiątce najludniejszych miast Europy, a jej niepohamowany rozwój, połączony z rozwojem innych miast i osad regionu w ciągu kilku dziesięcioleci doprowadził do zagłady Puszczy Łódzkiej

Trzy leśnictwa: Leśnictwo Zgierz, Leśnictwo Łaznów i Leśnictwo Dmosin, które niegdyś okalały niewielkie miasteczko, jakim podówczas była Łódź - wkrótce bądź to zniknęły, bądź doznały dramatycznej redukcji swego obszaru (współcześnie ich dawne terytoria w znacznej części znajdują się w obrębie administracyjnych granic Wielkiej Łodzi).

Leśnictwo Zgierz to historyczna leśna jednostka administracyjna, w której granicach położona jest znakomita większość terytorium współczesnej Łodzi. Takie położenie geograficzne owej jednostki zadecydowało w sposób zasadniczy o jej losach. Ulegała ona bowiem przeobrażeniom w miarę rozwoju miasta leżącego na jej terenie. Leśnictwo Zgierz obejmowało 7 straży: Chociszewo [Chociszew], Góra Bałdrzychowska, Kazimierz, Kowalewice, Łódź, Sobień, Szczawin.

Przemiany, jakim w latach 20. i 30. XIX stulecia uległo Leśnictwo Zgierz najdobitniej odzwierciedlają zagładę lasów w regionie łódzkim (i to nie tylko rządowych, ale lasów w ogóle - Puszczy Łódzkiej, która do początku XIX wieku pokrywała tu jeszcze znaczną przestrzeń). W owym czasie Łódź wraz z przyległościami - a to: leżącymi na południowy-wschód od niej Starą Wsią i Wójtostwem, a także położonymi na północny-wschód Bałutami -  tworzyła niewielką enklawę zagubioną pośród otaczających ją rządowych już podówczas kompleksów leśnych, należących w większości do Leśnictwa Zgierz oraz sąsiednich leśnictw Dmosin i Łaznów. Jeszcze w latach 20. XIX stulecia obszerność lasów na tym terenie szacowano na ponad 60 tys. ha, z czego lasy rządowe mogły obejmować ok. 30 tys. ha. Postępujący ubytek powierzchni leśnej -  powodowany tu naporem przemysłu i wzrostem terytorium Łodzi oraz innych okolicznych osad - przyniósł w 1828 r. likwidację Leśnictwa Dmosin, a w 1837 r. zlikwidowano również Leśnictwo Zgierz. Dalsze wylesienia na tym obszarze doprowadziły do tego, że w 1852 r. istniało tu już tylko jedno leśnictwo z siedzibą w Łaznowie (utworzone w wyniku objęcia w jego administrację resztek lasów po dawnych leśnictwach: Zgierz, Dmosin i Łaznów). Powierzchnia tych ocalałych kompleksów leśnych wynosiła wówczas zaledwie 18 867 ha.

Znacząca część z lasów okalających ówczesną Łódź wchodziła w skład Straży Łódź przynależnej do Leśnictwa Zgierz; wyjątkiem był tu ówczesny las miejski (o powierzchni ok. 400 ha), będący w zarządzie komunalnym i podlegający nadzorowi państwa poprzez Zarząd Lasów Miejskich przy Komisji Spraw Wewnętrznych. Lasy te tworzyły wokół miasta zwarty pierścień, który po stronie   północnej,  omijając   ówczesną   wieś   Radogoszcz,   rozrastał   się  w potężny   masyw   leśny   ciągnący  się   od  okolic   położonych   na  północ  od   dzisiejszego Bałuckiego Rynku - aż po ówczesne rogatki Zgierza (do pewnego stopnia pozostałością tych lasów są: Park im. marszałka J. Piłsudskiego na Zdrowiu - dawny łódzki las miejski, Park im. A. Mickiewicza - jego dzika, leśna część, Las Łagiewnicki i Las Chełmy w Zgierzu). Na wschód od ówczesnej Łodzi również uformował się zwarty masyw leśny, który przynależał jednak już do Leśnictwa Łaznów. Granica pomiędzy Leśnictwem Zgierz i Leśnictwem Łaznów zapewne musiała przebiegać od okolic dzisiejszego Dworca Północnego, wzdłuż starego traktu na Moskule, Imielnik i Stryków (który pokrywał się w przybliżeniu z obecną ulicą Strykowską) - jako że była to jedyna tak wyraźna linia podziału przestrzennego rozdzielająca lasy na tym terenie. Na południe i południowy-zachód od ówczesnej Łodzi lasy rozciągały się w przybliżeniu poniżej linii wyznaczonej przez obecne ulice: al. Mickiewicza i al. Włókniarzy. Lasy były tu jednak znacznie bardziej przetrzebione i okalały obszary zagospodarowane rolniczo, położone wokół osad (dziś miejskich osiedli): Zarzew, Dąbrowa, Wiskitno, Górki, Chojny, Gadka, Ruda, Chocianowice, Łaskowice, Rokicie, Retkinia, Brus, Wólka, Koziny. Część tych miejscowości i okalających je lasów - współcześnie położonych na południowych krańcach miasta Łodzi - leżała wówczas już po stronie dawnego województwa kaliskiego, na obszarze podlegającym Leśnictwu Pabianice

© Leszek S. Pręcikowski - 2010


POLECAMY ODWIEDZINY TYCH STRON:

MOJEDRZEWA.PL

RATUJ DRZEWA!!! - GDYNIA

DRZEWA BIAŁOWIESKIEGO PARKU NARODOWEGO

DĘBY Z PUSZCZY BIAŁOWIESKIEJ

TOWARZYSTWO OCHRONY KRAJOBRAZU

RATUJMY DRZEWA

DRZEWA (MOJEDRZEWA.PL)

POLSKI PORTAL EKOLOGICZNY - EKOLOGIA.PL


Ten serwis internetowy używa plików cookies. Dzięki nim można dostosować  serwis do oczekiwań Internautów oraz zbierać anonimowe dane do celów statystycznych.
Jeżeli nie zgadzasz się na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies, musisz zmienić ustawienia swojej przeglądarki internetowej.
 
Copyright ©2008 by Leszek S. Pręcikowski
Kreator Stron www